Wat is Concept Mapping?

Concept mapping is een gestructureerd proces waarbij een ‘beeld’ (concept map) ontstaat van begrippen en ideeën en hun onderlinge relaties. Het is gericht op een specifiek thema en met input van een of meer deelnemers.

CM1

Op een grafische manier worden door middel van concept mapping kennis en ideeën in de vorm van een netwerk in kaart gebracht. In een dergelijk netwerk representeren de knooppunten de verschillende begrippen, ideeën, thema’s, vragen, etc. en worden de relaties daartussen weergegeven door lijnen. Deze lijnen kunnen ook pijlen zijn, in één of twee richtingen. De knooppunten, en vaak ook de lijnen, zijn voorzien van een label. Met deze labels wordt de relatie tussen de knooppunten weergegeven. De combinatie van labels van knooppunten en lijnen vormt daarmee een ‘verhaal’.

Wat is het doel van Concept Mapping?

De belangrijkste functie van onze hersenen is het interpreteren van informatie. Interpreteren van visuele informatie maakt het leven voor onze hersenen eenvoudiger (“een plaatje zegt meer dan duizend woorden!” – maar dan moet het wel het goede plaatje zijn ). Concept mapping is één van de methodieken die het mogelijk maakt complexe informatie met één oogopslag te overzien.

Concept mapping helpt:

  • effectiever te denken en de complexiteit van begrippen en ideeën te beheersen,
  • het verband te zien tussen al bestaande begrippen en ideeën,
  • nieuwe gedachten en ideeën te verbinden met de al bestaande,
  • en deze gedachten en ideeën op een logische manier te organiseren in een structuur die ook plaats biedt voor toekomstige informatie of gezichtspunten.

Naast individueel kan concept mapping prima worden toegepast in een groepsproces, van belang is dan wel een goede facilitator.

Toepassingen van Concept Mapping

Concept mapping kan op vele gebieden worden toegepast. Binnen het kader van dit artikel beperken we ons tot een lijst:

  • Strategische planning,
  • Productontwikkeling,
  • Marktanalyse,
  • Kennismanagement,
  • Ideeën genereren,
  • Communiceren van complexe ideeën, structuren, etc., (basis voor discussie, training (het oorspronkelijke idee van Novak) , presentaties, het schrijven van een boek, …)
  • Probleemoplossingtechnieken (vinden van alternatieve oplossingen),
  • Maken van notities tijdens een workshop, training, presentatie of discussie,
  • Vormgeven van structuren of processen,
  • Boeven vangen.

De stappen bij Concept Mapping

Het concept mapping-proces bestaat uit 6 stappen. Dit kan in een enkele sessie of gespreid over meerdere dagen, weken of maanden, afhankelijk van de situatie.

  1. Bepaal het onderwerp en informeer je zodanig dat je in staat bent 10 – 15 sleutelbegrippen of ideeën met diverse voorbeelden te noemen. Het is handig voor het noteren van de begrippen gebruik te maken van een PC met geschikte software en een beamer (gebruik verschillende kleuren voor begrippen en voorbeelden en gebruik één symbool per item).
  2. CM2Rangschik de begrippen, ideeën en wellicht andere uitspraken, de meest abstracte bovenaan en daarna de meer concrete. Probeer het aantal verbindingen naar een ander begrip te beperken tot drie.
  3. Arrangeer de items zodanig dat daaraan gerelateerde ideeën er direct bijgeplaatst kunnen worden (vaak is dit lastig omdat ideeën gerelateerd zijn aan meerdere begrippen). Wellicht kun je op dit moment al begrippen en ideeën toevoegen. Denk aan voldoende ruimte voor de verbindingslijnen en -teksten! Zet de items die je niet begrijpt of niet relevant zijn even opzij.
  4. Teken verbindingslijnen tussen de aan elkaar gerelateerde items, herschik ze eventueel. Voorzie de lijnen van tekst die de relatie verduidelijkt (dit is de belangrijkste en vaak moeilijkste stap). Kies de teksten zodanig dat ze in combinatie met de begrippen een statement vormen.CM3
  5. Plaats de voorbeelden bij de daarbij behorende begrippen en verbind ze ook met lijnen en verduidelijkende teksten (b.v. een cabriolet is een specifiek voorbeeld van een auto).
  6. Wanneer je in stap 3 een aantal zaken opzij hebt gezet is dit het moment om te kijken of ze ergens in de map geplaatst kunnen worden. Vergeet niet verbindingslijnen en –teksten toe te voegen!

Voorbeeld van Concept Mapping

De voorbeeldmap is erg eenvoudig. Concept maps kunnen erg complex worden en veel tijd en aandacht vragen, maar ze zijn erg nuttig bij het organiseren, leren en presenteren van wat we weten van een specifiek onderwerp. Ze kunnen diverse vormen aannemen (hiërarchisch, spinnenweb, flowchart en systeem): naarmate je begrip van de relaties tussen de verschillende onderwerpen toeneemt, verandert de concept map.

CM4

Tips bij Concept Mapping

  • Sta jezelf toe vrij te associëren (kritische fase achteraf),
  • Maak gebruik van kleuren, tekeningen, …
  • Doe letterlijk eens ‘een stapje terug’.
  • Mogelijke vragen:
    o Hoe passen de delen bij elkaar?
    o Is een en ander logisch? Waarom? Waarom niet?
    o Wat mist er, is niet duidelijk of problematisch?
    o Wat zijn de implicaties?
    o Zou je er op een andere manier naar kunnen kijken?
    o Is het allemaal waar?
    o Wat is de toegevoegde waarde van activiteiten?
    o Wat moeten we nader onderzoeken?
    o Is de map attractief?

Concept mapping is ontwikkeld door Joseph D. Novak, gebaseerd op de theorieën van David Ausubel. Een gerelateerde techniek is Mind Mapping, ontwikkeld door Tony Buzan. Het verschil tussen een concept map en een mind map is dat een mind map slechts één centraal knooppunt kent terwijl een concept map er over het algemeen meer heeft. Een mind map kan daarmee in een boomstructuur worden weergegeven terwijl een concept map een netwerkstructuur kent.
Concept Mapping is één van de visualisatietechnieken die door CreaMatics wordt toegepast in haar adviestrajecten.

Dit artikel verscheen eerder in de rubriek ‘creativiteitstools’ van het tijdschrift Management Tools – uitgegeven door Kluwer – en hier op enkele punten geactualiseerd.